• ΙΖ' Κοινοτικοί κ.ά. ευεργέτες

    Το πνεύμα του ανθρωπισμού, σε συνάρτηση με τη βαθιά πατριδολατρία, εκφράζουν τα διάφορα έργα των ευεργετών του Πηλίου, τόσο στα εικοσιτέσσερα χωριά όσο και πέρ’ απ’ αυτά. Ευεργέτες δεν λείπουν από κανένα χωριό, μα οι πιο μεγάλοι βγαίνουν απ’ τα κεφαλοχώρια. Οι περισσότεροι πάντως είναι Ζαγοριανοί. Ζαγοριανός είναι και ο πιο παλιός απ’τους γνωστούς ευεργέτες του Πηλίου, ο Κωνσταντίνος Μαυρίκιος ή Ξυπόλητος, «ὁ ὁποῖος ἐχρημάτισε ἂρχωντας τοῦ Νικολαϊβόδα Μαυροκορδάτου καί τοῦ υἱοῦ του Κωνσταντίνου καί ὠφέλησε τήν πατρίδα του πολλά (...)» (από τα 1738 κι ύστερα), όπως γράφουν οι Δημητριείς στα 17911. Κοντά στ’ άλλα ο Μαυρίκιος ξόδεψε πολλά χρήματα για να κατασκευάσει υδραγωγείο στη Ζαγορά, το πρώτο σ’ ολόκληρο το Πήλιο2.

    Λίγο πιο ύστερα πάλι η Ζαγορά θ’αναδείξει έναν απ’τους μεγαλύτερους ευεργέτες της, τον πραματευτή Ιωάννη Πρίγκο, (1725;-1789). Φύση ανήσυχη, ξενιτεύτηκε πολύ νέος, περιήρθε ξένες πολιτείες και καταστάλαξε στο Άμστερνταμ της Ολλανδίας. Εκεί ασχολήθηκε με το εμπόριο κι απόχτησε πλούτη. Παράλληλα παρακολούθησε και από κοντά τα σπέρματα της προόδου της Ευρώπης τον καιρό του Διαφωτισμού και εκτίμησε τη σημασία της παιδείας για την ηθική τελείωση του ανθρώπου. Καλλιεργώντας λοιπόν μέσα του την πίστη ότι «τα γράμματα κάνουν τους ανθρώπους», θα διαθέσει τεράστια ποσά για την εκπαιδευτική αναγέννηση της Ζαγοράς. Η πρώτη του γνωστή χειρονομία εκδηλώθηκε στα 1762 με την αποστολή βιβλίων στη γενέτειρά του για τους μαθητές, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ο πρώτος πυρήνας της ιστορικής βιβλιοθήκης Ζαγοράς, που λειτουργεί μέχρι σήμερα3. Τη χειρονομία τούτη θα επαναλάβει κι άλλες φορές αργότερα, ώστε να υπολογίζονται σε 800 τα βιβλία που χάρισε, ενώ θα καταβάλει μεγάλα ποσά για την ανακαίνιση του «Ελληνομουσείου» της πατρίδας του στα 1777.

    Όταν επέστρεψε ο Πρίγκος απ’ το Άμστερνταμ (1776) «γιομάτος ὑλικά πλούτη καί κατάβαρος ἀπό βιοτική πείρα, μόρφωση καί ἀνθρωπισμό», όπως γράφει ο Βαγγέλης Σκουβαράς4, συνδέθηκε φιλικά με το συντοπίτη του Πατριάρχη Καλλίνικο, που από τα 1762 ιδιώτευε στη Ζαγορά. Οι δυο άντρες, βαθιά φιλογενείς, φιλοπρόοδοι και ανθρωπιστές, και κυριαρχημένοι από την αγωνία της πνευματικής αφύπνισης των Ζαγοριανών, έριξαν όλο το βάρος των προσπαθειών τους προς αυτή την κατεύθυνση. Η σοφία του Πατριάρχη «συμμάχησε» με τα υλικά πλούτη του Πρίγκου, για να γίνει και να συντηρηθεί κι άλλο σχολείο στη Ζαγορά εκτός απ’το «Ελληνομουσείο», να εξασφαλίζεται η μισθοδοσία των δασκάλων και ειδικών ιεροκηρύκων στους ζαγοριανούς ναούς, να συγκεντρώνονται βιβλία, να συντηρούνται και να χτίζονται εκκλησίες κλπ. Ακόμα και βρύση έχτισε ο Πατριάρχης στα 1765, που σώζεται μέχρι σήμερα, και φέρνει τ’ όνομά του.

    Η επιγραφή στη βρύση του Πατριάρχη
    Η επιγραφή στη βρύση του Πατριάρχη (1765) στη Ζαγορά (φωτ. Γ.Θ).

    Τη σημαντική προσφορά του Πρίγκου υπογραμμίζουν και οι Δημητριείς στα 17915: «(...) ὁ Ἰωάννης ὁ Πρίγκος, ὀ ὁποῖος ἐχρημάτισε πραγματευτής εἰς τήν Ὁλλάνδα μέ πολλή φήμη, καί εὐεργέτης τῆς πατρίδος του εἴπέρ τις ἂλλος, ὡσάν ὁπού διά τήν προκοπή καί βελτίωσι καί τιμή της, ἔστειλε ἀπό τήν Ὁλλάνδα, μία βιβλιοθήκη ἀξιόλογη (...) πρός τούτοις ἔβαλε καί μιά ποσότητα ἀρκετή ἐξ ἰδίων του διά νά πληρόνεται μέ αὐτῆς τό διάφορο ὁ δάσκαλος τοῦ σχολείου (...) Ἒκτισε καί σπίτια εἰς ἀνάπαυσι τοῦ δασκάλου καί τῶν ξένων μαθητῶν(...)».

    Στα χρόνια τούτα παρουσιάζονται στη Ζαγορά και δυο άλλοι ευεργέτες, οι αδερφοί Ευστάθιος και Γεώργιος Λαπάτες, άρχοντες των ηγεμόνων της Βλαχίας6. Μαζί και οι δυο διέθεσαν μεγάλα ποσά για την κατασκευή του ξυλόγλυπτου (και πολύτιμου σήμερα) τέμπλου στο ναό του Αγίου Γεωργίου Ζαγοράς (1774), προσφέροντας παράλληλα χρήματα σε ζαγοριανές εκκλησιές, καθώς και για τη συντήρηση του «Ελληνομουσείου» Ζαγοράς και αρκετά βιβλία στη βιβλιοθήκη της πολίχνης τους7.

    Η τακτική αυτή των ευεργεσιών θα συνεχιστεί εντονότερα κατά τον επόμενο αιώνα. Απ’τις αρχές του κιόλας οι Μηλιώτες δάσκαλοι Άνθιμος Γαζής και Γρηγόριος Κωνσταντάς χτίζουν τη «Σχολή Μηλεών», αλλά αποτυχαίνουν να τη λειτουργήσουν ως πανεπιστήμιο, και αφιερώνονται σ’αυτή. Προσφέρουν για το σκοπό αυτό από 500 χρυσά φλουριά ολλανδέζικα, κι επιπλέον ο Γαζής τη βιβλιοθήκη του. Με δικά τους χρήματα εξάλλου εξασφαλίστηκαν και τα εποπτικά όργανα της Σχολής, πολύ σημαντικά για την εποχή. Γενικά η υπόθεση της Σχολής κόστισε 33.323 γρόσια στο Γαζή και 23.000 γρόσια στον Κωνσταντά.

    Χαρακτικό με τον Άνθιμο Γαζή
    Ο Άνθιμος Γαζής (χαρακτικό από τη Γραμματική των Φιλοσοφικών Επιστημών). (φωτ. Γιάννη Μουγογιάννη)

    Ύστερ’ απ’ την ελληνική Επανάσταση του ’21, παρουσιάζονται στη Ζαγορά άλλοι δυο ευεργέτες. Οι αδερφοί Μωϋσής και Νικόλαος Κρίτσκη, εγκαταστημένοι στη Ρωσία. Ο πρώτος χτίζει το σχολείο της συνοικίας «Αγία Κυριακή» Ζαγοράς, που διατηρήθηκε ίσαμε τα 1976, κι αφήνει σημαντικό κεφάλαιο για να πληρώνονται οι δάσκαλοι, να βραβεύονται αριστούχοι μαθητές και να ενισχύονται φτωχές οικογένειες της Ζαγοράς. Ο δεύτερος, αντιναύαρχος του ρωσικού στόλου, χαρίζει στην ελληνική κυβέρνηση ένα κληροδότημα, ώστε με τους τόκους να σπουδάζουν δυο νέοι από τη Ζαγορά κι άλλοι τρεις από την Πελοπόννησο, την Ύδρα και τις Σπέτσες8.

    Ο Ζαγοριανός έμπορας στην Αίγυπτο Ηρακλής Βόλτος, αφήνει επίσης τη μεγάλη περιουσία του στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, για να σπουδάζει ένας υπότροφος σε πανεπιστήμιο της Ευρώπης, ορίζοντας και βραβείο 150.000 χρυσών φράγκων για όποιον (Έλληνα ή Ευρωπαίο) ανακαλύψει το φάρμακο θεραπείας του καρκίνου και της φυματίωσης. Από κοντά κι ο αδερφός του Αλέξανδρος Βόλτος πρόσφερε 2000 λίρες στην κοινότητα Ζαγοράς, για να προικίζεται κάθε χρόνο με τους τόκους ένα άπορο κορίτσι του χωριού, κι άλλες 1000 λίρες για να κατασκευαστεί υδρευτικό δίκτυο στη συνοικία «Σωτήρα». Μα και ο αδερφός τού Ζαγοριανού φιλόσοφου Φιλίππου Ιωάννου Δημήτριος Γυαλόπουλος πρόσφερε μέρος της περιουσίας του στη ζαγοριανή κοινότητα με σκοπό να παντρεύονται, με τα εισοδήματα, φτωχά κορίτσια της Ζαγοράς, και στο πανεπιστήμιο για υποτροφίες νέων της Ζαγοράς, που θα μετεκπαιδεύονταν στην Ευρώπη9. Επιπλέον παραχώρησε και το μεγάλο οικόπεδό του στο Βόλο, για να ανεγερθεί ο ναός της Μεταμόρφωσης, που υπάρχει ως τώρα (βλ. επιγραφή στην είσοδο του ναού).

    Μια που μιλάμε για τη Ζαγορά, πρέπει να θυμηθούμε κι άλλες δυο δωρεές ισάριθμων αρχοντισσών, της Ευφροσύνης Δ. Κασσαβέτη και της Ευτέρπης Αλ. Κασσαβέτη. Η πρώτη έχτισε στα 1864 τη νεοκλασική βρύση στην κεντρική πλατεία Ζαγοράς κι ανακαίνισε το υδραγωγείο του χωριού· επιπλέον διέθεσε χρήματα για να γίνει το καλντιρίμι από τη Ζαγορά έως την Πόρταριά, μήκους πολλών χιλιομέτρων10. Η δεύτερη την ίδια χρονιά χρηματοδοτεί την κατασκευή της αγίας τράπεζας στην «Αγια-Μαρίνα» του Κισσού11, και κείνο το χρόνο επίσης οι Τσαγκαραδιώτες αδερφοί Αχιλλόπουλοι δημιουργούν την αστική σχολή στην πολίχνη τους12. Στα μέσα του 19ου αιώνα πάλι σημαδεύεται η μεγάλη δωρεά του ταξιδεμένου στη Μολδοβλαχία Προμιριώτη Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη, για να γίνει το διόροφο διδαχτήριο στο χωριό, που στεγάζει έως σήμερα το δημοτικό σχολείο13.

    Οι φιλεκπαιδευτικές τάσεις συνεχίζονται στη Ζαγορά με τρεις άλλους πλούσιους του τόπου: α) Τον Ιωάννη Κασσαβέτη, που χτίζει στα 1852-1855 το πρώτο παρθεναγωγείο του Πηλίου (όπ.π.) και το προικοδοτεί με 48 μετοχές για να πληρώνονται οι δασκάλες και που αφήνει επίσης χρήματα στο πανεπιστήμιο, τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, νοσοκομεία και ορφανοτροφεία, β) Το Σοφοκλή Κωνσταντινίδη, που ύψωσε στα 1878 διδαχτήριο στη συνοικία «Περαχώρα» Ζαγοράς και γ) το Δημήτριο Κασσαβέτη που με το τέλος της Τουρκοκρατίας έφκιασε επίσης διδαχτήριο στη συνοικία «Σωτήρα»14.

    Δυο επίσης ευεργέτες από τη Μακρινίτσα θα διαθέσουν χρήματα και ακίνητα για να συντηρούνται σχολεία στο χωριό τους. Είναι ο Παρίσης Χρυσοχού και ο Β. Γ. Σουλήνης. Ο πρώτος με διαθήκη του κυρωμένη στα 1856, άφησε το 1/3 του τσιφλικιού του «Σαράμικο», για να συντηρείται η αλληλοδιδαχτική σχολή της Παναγίας ή των Ταξιαρχών στη Μακρινίτσα. Ο δεύτερος άφησε, με διαθήκη του επίσης από τα 1871, κληροδότημα για να συντηρείται ελληνικό σχολείο και παρθεναγωγείο στο ίδιο χωριό15.

    Από τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας θ’αρχίσει να ευεργετεί το χωριό του Μακρυράχη και ο Γεώργιος Δ. Κανισκέρης, βαμπακέμπορας στην Αίγυπτο, όπου επίσης στάθηκε μεγάλος ευεργέτης σε ελληνική κοινότητα16.

    Στα μέσα περίπου αυτού του αιώνα δεσπόζει η φυσιογνωμία του ευεργέτη Δημητρίου Πλατυγένη ή Γουργιώτη από την Πορταριά. Ξενιτεμένος κι αυτός στην Τεργέστη, είχε επιδοθεί στο εμπόριο κι απόχτησε πλούτη πολλά. Δεν λησμονούσε ωστόσο την πατρίδα του. Είχε μια «πυρώδη φιλοπατρία», γράφει ο Φίλιππος Ιωάννου17, που τον επισκέφτηκε στα 1851. Ο θερμός πατριώτης διαβεβαίωσε τότε τον Ιωάννου, πως ό,τι είχε αποχτήσει, το διέθετε «ὑπέρ τῆς τοῦ φιλτάτου γένους παιδείας». Η δήλωσή του επικυρώθηκε με το θάνατό του στα 1856. Με τη διαθήκη του άφηνε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στο πανεπιστήμιο Αθηνών κι ένα σημαντικό ποσό στο σχολείο της Πορταριάς. Διάφορα μικροποσά εξάλλου όριζε να δοθούν στον «Άγιο Νικόλαο» της Τεργέστης, στη σχολή της και το πτωχοκομείο της, σε φτωχούς ομογενείς κ.ά.

    Αξιοσημείωτη είναι και η προσφορά στο χώρο της ευποιίας της αρματολικής γενιάς των Μπασδέκηδων18 από τα 1726 και πέρα. Κείνη τη χρονιά έχουμε την πρώτη γνωστή δωρεά του Θανάση Μπασδέκη, όταν ανεγείρεται με δική του δαπάνη το καθολικό του μοναστηριού των Ταξιαρχών Αργαλαστής. Ακολουθεί στα 1777 δεύτερη προσφορά του Θανάση Μπασδέκη (μάλλον του εγγονού του) με την ανέγερση ενός κελιού στο ίδιο μοναστήρι19, ενώ την επόμενη χρονιά ο Στέργιος Μπασδέκης20 χορηγεί χρήματα για να ζωγραφιστούν στο καθολικό του μοναστηριού «Πάου» Αργαλαστής οι Άγιοι Νικόλαος, Γεώργιος και Δημήτριος, σύμφωνα με την επιγραφή στον πρόναο: «Ο ΑΓΙΟC ΝΙΚΟΛΑΟC ΕΙC ΤΗΝ ΚΑΜΑΡΑΝ Κ, ΟΙ ΔΙΟ ΚΑΒΑΛΑΡΕΙ (ΔΕΣ) ΓΕΩΡΓΙΟC Κ, ΔΗΜΗΤΡΙΟC ΕΓΙΝΑΝ ΔΙΑ ΕΞΟΔΟΥ ΤΟΥ ΚΑΠΕΤΑΝ ΚΥΡ ΣΤΕΡΓΙΟΥ ΠΑCΤΕΚΥ»(όπ.π.)

    Ο ίδιος ο Μπασδέκης είχε γνωριστεί με τον αρχιμάστορα Δήμο Ζηπανιώτη, στον οποίο και «ἀναθέτει τό χτίσιμο καί τό ξαναχτίσιμο διάφορων ἐκκλησιῶν» . Έτσι παρουσιάζεται ως κτίτορας τριών καθολικών σε ισάριθμα μοναστήρια: Του Αγίου Αθανασίου Λαύκου (1795), του Προδρόμου Συκής (1795) και της Παναγίας Λαμπηδόνας στη Λαμπινού (1796), σύμφωνα με τις ανάγλυφες επιγραφές που διαβάζουμε σε εντοιχισμένα μάρμαρα.

    Ένας Μπασδέκης πάλι (ο Στέργιος ή ο Μήτρος) χτίζει εκείνη την εποχή τη «Μεταμόρφωση» Μακρινίτσας, όπως διασώζει το γεγονός ο Αργύρης Φιλιππίδης21, που αποκαλεί τον Μπασδέκη «περίφημο ἥρωα τῶν ἡμερῶν μας».

    Ο Θανάσης Μπασδέκης (ο νεότερος), που είδαμε και παραπάνω, πληρώνει στα 1799 και την αγιογράφιση τμήματος του πρόναου του μοναστηριού «Άγιος Νικόλαος» ο «Γέρος» των Μηλεών22, ενώ στα 1804 υψώνει χτίσμα στα Χάνια του Πηλίου, την «καλύβα του καπετάν Μπασδέκη»23. Ένα χρόνο πιο πριν, σε συνεργασία με τους κατοίκους της Κερασιάς και με δικά του έξοδα, φκιάνει την ομώνυμη βρύση, που σωζόταν ίσαμε τα 1950 περίπου (όπ,π.). Έρχεται ύστερα η σειρά του αδερφού του, καπετάν Μήτρου Μπασδέκη, που κατασκευάζει το 1826 την ομώνυμη βρύση πάνω απ’τη Ζαγορά, όπου εντοιχίζεται ωραίο λιθανάγλυφο με την επιγραφή «ΔΙΑ ΔΑΠΑΝΗC ΤΟΥ ΓΕΝΑΙΟΤΑΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΝ ΜΗΤΡΟΥ ΜΠΑΣΔΕΚΗ 1826 ΜΑΪΟΥ 31» (όπ,π.).

    Βρύση του καπετάν Μπασδέκη (τίνος όμως;) υπήρχε έως τα 1975 και στη θέση «Σιρβάν» της Μπιρ Αργαλαστής, όπου είχε εντοιχιστεί πλάκα με τ’ όνομά του και τη χρονολογία 179624.

    Αλλά οι Μπασδέκηδες γενικά, σύμφωνα με παραδόσεις που άκουσα στη Ζαγορά και την Ξινόβρυση, έπαιρναν με το «έτσι θέλω» παράδες απ’ τους πλουσίους και τους μοίραζαν στους φτωχούς, κι έτσι ίσως δικαιολογούνται οι χρηματοδοτήσεις τόσων έργων, που δημιούργησαν σ’ όλο σχεδόν το Πήλιο. Το ότι βοηθούσαν και φτωχούς ανθρώπους, πρέπει να είναι αλήθεια, αν θυμηθούμε ένα στίχο δημοτικού τραγουδιού της Ζαγοράς, όπου ο καπετάν Μήτρος αποκαλείται «τῆς φτώχειας ὁ προστάτης»25.

    Κοντά στους παραπάνω, και μια άλλη ακόμα σειρά ευεργετών -επώνυμων και ανώνυμων- του Πηλίου26, ενισχύουν την άποψη, πως οι Πηλιορίτες δεν ζούσαν μονάχα για τον εαυτό τους τον καιρό της Τουρκοκρατίας, αλλά και για τους άλλους, προωθώντας κι από μιαν άλλη σκοπιά την προκοπή του τόπου27.

    1. Γεωγραφία Νεωτερική, όπ.π., σελ. 120.
    2. Βαγγέλη Σκουβαρά, Ιωάννης Πρίγκος, όπ.π., σελ. 29.
    3. Για τη βιβλιοθήκη αυτή, βλ. α) Απόστολου Γ. Κωνσταντινίδου, Τα Σχολεία της Ζαγοράς-Πηλίου και η σημασία της Βιβλιοθήκης αυτής, Αθήναι Φεβρουάριος 1967, β) Δημητρίου Ε. Αντωνόπουλου, Εν Ζαγορά του Πηλίου η Ανωτέρα Σχολή ελληνικών γραμμάτων και η πρώτη ελλ. Βιβλιοθήκη Θεσσαλίας, Αθήναι 1975, γ) Γιώργου Θωμά, Η ιστορική Βιβλιοθήκη της Ζαγοράς, περιοδ. «Ηώς», αριθ. 73 - 75, 1964, σελ. 52-53.
    4. Ιωάννης Πρίγκος, όπ.π., σελ. 210.
    5. Γεωγραφία Νεωτερική, όπ.π., σελ. 120-121.
    6. Βλ. γι’αυτούς Απ. Γ. Κωνσταντινίδου, Αδελφοί Ευστάθιος και Γεώργιος Λαπάται, (Εκκλησιαστικού Φάρου έκδοσις), Αλεξάνδρεια 1932.
    7. Απ. Γ. Κωνσταντινίδου, Αδελφοί Ευστάθιος και Γεώργιος Λαπάται, όπ.π., σελ. 26, υποσ. 32.
    8. Βλ. α) Απ. Γ. Κωνσταντινίδου, Συνοπτική Ιστορία της Ζαγοράς Πηλίου, Πανθεσσαλικό Λεύκωμα, Βόλος 1927, σελ. 196-197, β) Βαγγέλη Σκουβαρά - Κίτσου Μακρή, Αρχαιολογικός και Τουριστικός Οδηγός Θεσσαλίας, όπ.π., σελ. 101-102.
    9. Βλ. α) Απ. Γ. Κωνσταντινίδου, Συνοπτική Ιστορία της Ζαγοράς Πηλίου, όπ.π., σελ. 198, β) Βαγγέλη Σκουβαρά - Κίτσου Μακρή, Αρχαιολογικός και Τουριστικός Οδηγός Μαγνησίας, όπ.π., σελ. 102.
    10. Βαγγέλη Σκουβαρά - Κίτσου Μακρή, Αρχαιολογικός και Τουριστικός Οδηγός Θεσσαλίας, όπ.π., σελ. 95. Βλ. και Νικολάου Γεωργιάδου, Θεσσαλία, όπ.π., σελ. 214-215. Ωστόσο ο Κωνσταντινίδης γράφει (Συνοπτική Ιστορία..., όπ.π., σελ. 197), πως οι άντρες των γυναικών αυτών χρηματοδότησαν την κατασκευή αυτού του λιθόστρωτου.
    11. α) Βαγγέλη Σκουβαρά - Κίτσου Μακρή, Αρχαιολογικός και Τουριστικός Οδηγός Θεσσαλίας, όπ.π., σελ. 110, β) Κώστα Λιάπη, Σελίδες απ’ την Ιστορία τον ανατολικού Πηλίου, Αθήνα 1969, σελ. 36.
    12. Ν(ικολάου) Δ(ημητριάδη), Η Τσαγκαράδα και η Εμπορική Σχολή της, εν Αθήναις 1921, σελ. 3-6.
    13. Γιώργου Θωμά, Εκπαιδευτικές προσπάθειες στο τουρκοκρατούμενο Πήλιο, όπ.π., σελ. 22.
    14. Βλ. α) Απ. Γ. Κωνσταντινίδου, Συνοπτική Ιστορία της Ζαγοράς Πηλίου, όπ.π., σελ. 107, β) Γιώργου Θωμά, Εκπαιδευτικές προσπάθειες στο τουρκοκρατούμενο Πήλιο, όπ.π., σελ. 22.
    15. Αποστολίας Νάνου - Σκοτεινιώτη, Μακρινίτσα, όπ.π., σελ. 53-57.
    16. Βαγγέλη Σκουβαρά - Κίτσου Μακρή, Αρχαιολογικός και Τουριστικός Οδηγός Θεσσαλίας, όπ.π., σελ. 119.
    17. Αναστασίου Γούδα, Παράλληλοι Βίοι, Αθήναι 1870, σελ. 124. Από το βιβλίο τούτο έχω πάρει και τα στοιχεία για τον Πλατυγένη.
    18. Γι’αυτούς βλ. Γιάννη Κορδάτου, Το αρματωλίκι του Πηλίου, Θεσσαλικά Χρονικά, τόμ. Α', εν Αθήναις 1930, σελ. 87-93. Βλ. επίσης και Βαγγέλη Σκουβαρά, Το παλιότερο αρματολίκι του Πηλίου κι οι Αρβανίτες στη Θεσσαλομαγνησία, Βόλος 1960, σελ. 28 κ.ε.
    19. Από την ανέκδοτη μελέτη μου «Τα Μοναστήρια του Πηλίου», που έχω ετοιμάσει για έκδοση.
    20. Για τον αρματολό, βλ. Κίτσου Μακρή, Ο καπετάν Στέργιος Μπασδέκης και ο γλύπτης Μίλιος, όπ.π.
    21. Θεοδόση Κ. Σπεράντσα, Τα περισωθέντα Έργα του Αργύρη Φιλιππίδη, όπ.π., σελ. 151.
    22. Γιώργου Θωμά, Το Μοναστήρι του Αγ. Νικολάου του «Γέρου» στις Μηλιές του Πηλίου, όπ.π., σελ. 98-99.
    23. Γιώργου Θωμά, Η Καλύβα του καπετάν Μπασδέκη, όπ.π., σελ. 7. Η καλύβα γκρεμίστηκε στα 1954-1955 και στη θέση της υψώθηκε το ξενοδοχείο «Πηλέας». Η καλύβα δεν πρέπει να συγχέεται με την άλλη του Κασσαβέτη, ένα περίπου χιλιόμετρο κατά το νοτιά, που κι αυτή δεν υπάρχει σήμερα.
    24. Στα 1976, που επισκέφτηκα για πρώτη φορά την τοποθεσία, βρήκα ισοπεδωμένο το χτίσμα και την πλάκα σπασμένη σε πολλά κομμάτια. Κάποιος έχτισε δεξαμενή δίπλα και δεν σεβάστηκε τίποτα.
    25. Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, όπ.π., οελ. 806.
    26. Οι περισσότερες προσφορές κτημάτων, σπιτιών κλπ. γίνονται βέβαια προς τα μοναστήρια και τους ναούς. Οι μεγαλύτερες όμως χρηματοδοτήσεις αφορούν τα σχολεία. Για παράδειγμα οι ξενιτεμένοι του Κισσού συντηρούσαν το σχολείο του χωριού τους το Β' μισό του 18ου αιώνα (Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, όπ.π., σελ. 594, υποσ. 2).
    27. Σύμφωνα με μια γραφτή πληροφορία του Ζαγοριανού Πατριάρχη Καλλίνικου (βλ. 103 Χειρόγραφο της ζαγοριανής Βιβλιοθήκης), οργανώθηκε το 1764 στη Ζαγορά μεγάλο τραπέζι και γλέντι, στη μνήμη των κτιτόρων του ναού της Σωτήρας. Δεν αποκλείεται, επομένως, να τιμούνταν και μ’αυτό τον τρόπο κι άλλοι ευεργέτες του Πηλίου.