• Αγιογραφία

    Μεγάλος είναι ο αγιογραφικός πλούτος, κινητός και ακίνητος, στα εκκλησιαστικά καθιδρύματα του Πηλίου. Πλούτος που επισημαίνεται περισσότερο στους μητροπολιτικούς ναούς και κυρίως εκείνους των μεγάλων χωριών, όπως και στα μοναστήρια βέβαια. Δεν λείπουν όμως και κάποια ξωκλήσια κατάστιχτα από αγιογραφικό διάκοσμο («Άγιος Νικόλαος» Ζαγοράς (17ος αιώνας1) «Παναγία» στον οικισμό «Μούσγιες» Προμιριού (1817)2 κ.ά.).

    Δεν είναι γνωστό πού βρίσκονται τα παλιότερα δείγματα των αγιογραφιών στο Πήλιο, γιατί λείπουν οι χρονολογίες3. Πολύ πιθανό να προηγούνται οι αγιογραφίες στο μοναστήρι της Παναγίας Ράσουβας Ζαγοράς - χτίσμα του 13ου αιώνα σύμφωνα με μιαν υπογράμμιση του «Προμηθέα» (τεύχ. 104/1897), αλλά και με παραδόσεις της Ζαγοράς. Οι σημερινές τοιχογραφίες όμως είναι του 16ου και του 17ου αιώνα4. Του ίδιου αιώνα είναι και οι άλλες στον «Άγιο Αθανάσιο» της Ζαγοράς (1646) και στον «Άγιο Νικόλαο» του Χορευτού (1651).

    Τρεις ακόμα πρώιμες αγιογραφίσεις - εδώ χρονολογημένες - θα βρούμε στο βόρειο και στο ανατολικό Πήλιο. Τη μια στο παρεκκλήσι Πέτρου και Παύλου στη μονή Φλαμουριού (1640) - έργο των Καστοριανών ζωγράφων Γεωργίου και Δημητρίου - την άλλη στον «Άγιο Δημήτριο» Ζαγοράς (1649)5 και την τρίτη στα «Έισόδια της Θεοτόκου» στη θέση «Κατίκια» της Τσαγκαράδας (1687).

    Οι φορητές εικόνες αφθονούν σε ναούς και σπίτια των πηλιορίτικων χωριών. Μια από τις παλιότερες γνωστές (της Παναγίας - 1699) βρίσκεται στο τέμπλο των «Αγίων Ταξιαρχών» Μηλεών6 κι άλλη μια (του Αγίου Δημητρίου - 1720) σώζεται στον «Αϊ- Νικόλα» Χορευτού7.

    Αλλά η χρυσή εποχή της αγιογραφίας στο Πήλιο είναι ο 18ος αιώνας. Στις αρχές του πρέπει να έγιναν και οι τοιχογραφίες στο μοναστήρι της Θεοτόκου στο Νεοχώρι,«ἔργα σεμνοῦ καί ἐπιμελοῦς ζωγράφου», όπως παρατηρεί ο Κίτσος Μακρής8, για να συνεχίσει: «Χωρίς νά ἀνεβαίνει σέ ψηλές σφαῖρες πνευματικότητας, ἐπιβάλλεται μέ τή φροντίδα τῆς ἐκτέλεσης, τήν ὡραία ἀποτύπωση τῶν λεπτομερειῶν καί τήν ἔκφραση μιᾶς ἀπλῆς τῆ καρδία θρησκευτικότητας».

    Στα 1736 εικονογραφείται το ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων Ζαγοράς. Οι παραστάσεις διακρίνονται για την «ἀπαράμιλλον ἔκφρασιν». και τη «ζωηρότητα τῶν χρωμάτων των»9.

    Αξιοπρόσεχτες είναι και οι τοιχογραφίες στο νάρθηκα, κυρίως, του καθολικού στο μοναστήρι «Πάου» Αργαλαστής (1778). Για τις τοιχογραφίες αυτές γράφει ο Κίτσος Μακρής10: «Ὡραῖα ζωγραφικά ἔργα σέ κλίμα λαϊκῆς ἀφήγησης, ἰδιαίτερα ἐκεῖ ὅπου τό περιεχόμενό τους εἶναι παρμένο ἀπό τήν παράδοση τῆς Δεύτερης Παρουσίας καί τήν Ἀποκάλυψη. Ἡ σύνθεση εἶναι παρατακτική. Τέρατα πού λές καί εἰκονογραφοῦν χειμωνιάτικο παραμύθι τῆς γιαγιᾶς, πουλιά καί ζῶα σχεδιασμένα μέ ἔκπληκτη παρατηρητικότητα, δέντρα πού φυτρώνουν ἐκεῖ ὃπου τό κενό ἔφερνε σέ ἀμηχανία τό ζωγράφο, μιά παιδική ἀνθρωπότητα πού εἴτε παρασύρεται πρός τό στόμα τοῦ «παμφάγου» Ἄδη, εἴτε ξεπηδάει ἀγουροξυπνημένη ἀπό τόν αἰώνιο ὓπνο τοῦ τάφου. Οἱ τέσσερεις σκληροί βασιλιάδες «Κύρος - Πόρος - Δάριος - Ἀλέξανδρος» ποζάρουν σά νά βρίσκονται μπροστά σέ φακό ἐπαρχιακοῦ φωτογραφείου. Χοροί Ἱεραρχῶν, Ἁγίων, Μαρτύρων. Διάφοροι ἁμαρτωλοί καί μεταξύ τους «ὁ Μπογιατζῆς ὁ ψεύτης». Μικρά αὐτοτελῆ σύνολα ἤ ἀπομονωμένες μορφές, ὅλα εἶναι σκορπισμένα στή ζωγραφισμένη ἐπιφάνεια ἀσύνδετα. Τό κλίμα εἶναι ἐντελῶς διαφορετικό ἀπό ἄλλες, σύγχρονες περίπου, ἀνάλογες παραστάσεις ὅπου κάθε μορφή εἶναι καί μιά φοβέρα, κάθε βράχος καί μιά ἀπειλή. Ὁ βίος καί τά θαύματα τοῦ Ἁγίου Νικολάου περιέχουν, σέ προχωρημένο στάδιο φθορᾶς, μερικές ἔξοχες λαϊκές θαλασσογραφίες».

    Λίγα χρόνια πιο ύστερα (1799) αγιογραφίζεται ο νάρθηκας στο καθολικό του μοναστηριού «Άγιος Νικόλαος» στις Μηλιές11. Την ίδια χρονιά ο Κωνσταντίνος Μηλιώτης - Σεντουκάς απ’ τις Μηλιές ζωγραφίζει εικόνες για το τέμπλο του μοναστηριού «Άγιος Ιωάννης» Βιζίτσας με φανερή όμως την επίδραση της ιταλικής τεχνοτροπίας12. Έως τα 1791 οι περισσότερες εκκλησίες στο Πήλιο είναι «καλαῖς (...) ζωγραφισμέναις, μεγάλαις, αἱ περισσότεραις, στολισμέναις καλά ὅλαις»13.

    Οι αγιογραφίσεις των ναών θα συνεχιστούν και στον επόμενο αιώνα, τον 19ο. Στα 1803 ιστορείται το ξωκλήσι του Σταυρού στην Ανεμούτσα Δράκιας απ’ τον καλόγερο Δαμιανό και στα 1806 - σύμφωνα με ενθύμηση – «εἰκονογραφίσθη ὁ θεῖος οὗτος ναός (καθολικό μονής Ταξιαρχών Αγίου Γεωργίου Νηλείας), ἀρχιερατεύοντος Ἀθανασίου τοῦ Κυπρίου ἡγουμενεύοντος ἐν ἱερομονάχοις κ.Παπα-Ιακώβου»14.

    Λαϊκή ζωγραφική «οι κοιμώμενοι ταίς κυριακαίς»
    «οἱ κοιμώμενοι ταῖς κυριακαῖς» (λαϊκή ζωγραφική του Παγώνη στο γυναικωνίτη της «Αγίας Μαρίνας» Κισσού) (φωτογρ. Γιάννη Μουγογιάννη)

    Πέρ’ απ’ τα γνωστά αγιογραφικά θέματα, συναντούμε και άλλα σπανιότερα, όπως είναι: α) Δύο παραστάσεις χορού πλαισιωμένες με το «Αἰνεῖτε αὐτόν», η μια στην «Παναγία» Ράσουβα Ζαγοράς και η δεύτερη στον «Αϊ - Νικόλα» Χορευτού· β) θέματα θαλασσογραφίας σε ορισμένους ναούς του Αγίου Νικολάου· γ) μία παράσταση Σκυλοκέφαλου άγιου (Αγίου Χριστόφορου) στον κεντρικό ναό των Αγίων Ταξιαρχών Μηλεών (1741)· δ) παραστάσεις για το σωφρονισμό των γυναικών («Αγία Μαρίνα» Κισσού (1802), «Οἰ κοιμώμενοι ταῖς Κυριακαῖς», «ἡ πονηρά ἐξομολόγησις», «τιμωρία πόρνης» κλπ. ε) ζωγραφικοί παράδεισοι («Άγιος Σπυρίδωνας» Δράκιας).

    Παράσταση αγίου πάνω σε ψωμί
    Ακόμα και πάνω σε ψωμί φιλοτέχνησε παράσταση αγίου άγνωστος τεχνίτης, πιθανότατα απ'το Ανήλιο, σε σπίτι του οποίου βρέθηκε το έργο (φωτ. Γ.Θ.).

    Όσο περνούν τα χρόνια «κατεβαίνει ἡ στάθμη τῆς ἁγιογραφίας»15. Δείγμα μέτριου ζωγράφου, του Ηπειρώτη Σπυρίδωνα, που κατοικούσε στην Αργαλαστή, αποτελεί η αγιογράφιση του ξωκλησιού της Παναγίας στις Μούσγιες του Προμιριού (1817). Είναι χαραχτηριστική ωστόσο η προσπάθεια του να μην αφήσει ακάλυπτο κανένα σημείο του κυρίως ναού και του ιερού. Χαραχτηριστική και η προσπάθειά του στην απόδοση λεπτομερειών. Οι δύο κτίτορες του ναΰδριου (Στάθης και Μυγδαλιά Σταμάτη) που ζωγραφίστηκαν ολόσωμοι και με την τοπική στολή στην πρόσοψη αντάμα με τον ιερομόναχο Νικηφόρο, φανερώνουν αυτή την προσπάθεια.

    Τον αιώνα τούτο έχουμε και Πηλιορίτες αγιογράφους, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που σώθηκαν16. Είναι ο Πανταζής Μηλιώτης, ο Ιωάννης Νιαώτης, ο Διανέλος Μπάιμπος, ο Συκιώτης και ο Γεώργιος Γιατρογιάννης απ’ το Μετόχι της Αργαλαστής17, που ζωγράφιζε κυρίως φορητές εικόνες και ο Μαργαρίτης Μακρινιτζιώτης, που κινήθηκε κι απέδωσε σ’ ολόκληρη τη Θεσσαλία18. Στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας εμφανίστηκε κι ένας εντελώς άγνωστος έως την ώρα ζωγράφος, ο Κωνστ. Ν. Βεζυρόπουλος, που ως «ζωγράφος Θεσσαλομάγνης» υπογράφει στα 1891 μια μεγάλη τοιχογραφία του Αλέξιου Κομνηνού στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη στην Πάτμο, όπως διαπίστωσα ο ίδιος στα 1980.

    1. Βλ. Γιώργου Θωμά, Ο «Αϊ-Νικόλας» της Ζαγοράς, εφημ. «Η Θεσσαλία» 6 Δεκεμβρίου 1976.
    2. Βλ. Κίτσου Μάκρη, Βήματα, όπ.π., σελ. 262 - 264.
    3. Η πιο παλιά απ’ τις γνωστές χρονολογίες στο Πήλιο, όπως είδαμε κι αλλού, είναι από τα 1510 σε χειρόγραφο της «Αγίας Μαρίνας» Μηλεών (Ρήγα Καμηλάρη, Γρηγορίου Κωνσταντά..., όπ.π., σελ. 86).
    4. Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, όπ.π., σελ. 401. Βλ. και Απόστολου Γ. Κωνσταντινίδου, Τα εν τω Πηλίω όρει παλαιά και σύγχρονα χριστιανικά Μνημεία, όπ.π., σελ. 191 και 183 - 184.
    5. Φώτη Νικ. Βογιατζή, Η Θεσσαλική Ζωγραφική (1500 -1980), (Αθήνα 1980), σελ. 30.
    6. Κίτσου Μακρή, Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 145.
    7. Απόστολου Γ. Κωνσταντινίδου, Τα εν τω Πηλίω όρει παλαιά και σύγχρονα χριστιανικά Μνημεία, όπ.π., σελ. 212.
    8. Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 145.
    9. Απόστολου Γ. Κωνσταντινίδου, Τα εν τω Πηλίω όρει παλαιά και σύγχρονα χριστιανικά Μνημεία, όπ.π., σελ. 174.
    10. Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 146 - 147.
    11. Γιώργου Θωμά, Το Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου του «Γέρου» στις Μηλιές του Πηλίου, όπ.π., σελ. 98 - 99.
    12. Κίτσου Μακρή, Η Λαϊκή Τέχνη τον Πηλίου, όπ.π., σελ. 147.
    13. Γεωγραφία Νεωτερική, όπ.π., σελ. 105.
    14. Κώστα Λιάπη, Η Μονή των Ταξιαρχών στον Αϊ- Γιώργη Νηλείας, όπ.π., σελ. 64.
    15. Κίτσου Μάκρη, Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 148.
    16. Κίτσου Μακρή, όπ.π..
    17. Γεωργίου Κωστάκη, Γ. Γιατρογιάννης, ένας αγιογράφος με ταλέντο, εφημ. «Η Θεσσαλία» 22 Οκτωβρίου 1971.
    18. Κίτσου Μακρή, Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 281, υπ. 139. Εδώ ο συγγραφέας, υπογραμμίζοντας τη μεγάλη παραγωγικότητα του Μακρινιτσώτη αγιογράφου, ομολογεί πως βρήκε πάνω από 350 έργα του σε σπίτια και εκκλησίες του Πηλίου. Βλ. και Φώτη Νικ. Βογιατζή, Η Θεοσαλική Ζωγραφική, όπ.π., σελ. 51-52.