• Κοσμική ξυλογλυπτική

    Η ξυλογλυπτική στο Πήλιο δεν περιορίζεται βέβαια στις εκκλησιές. Περνάει και στο σπίτι και ιδιαίτερα σε όλα τα αρχοντικά των χωριών. Ακόμα και το Ελληνομουσείο της Ζαγοράς (σήμερα: Σκολειό του Ρήγα Φεραίου) που ανακαινίστηκε στα 1777, είχε πολλά ξυλόγλυπτα στολίδια στις πόρτες, τα ταβάνια, τις ντουλάπες, και τα παράθυρά του1.

    Η περίπτωση του Ελληνομουσείου είναι ένα απ’ τα παλιότερα δείγματα της αστικής ξυλογλυπτικής στο Πήλιο. Στα σίγουρα και στα πριν από το 1777 χρόνια υπήρχαν ξυλόγλυπτες διακοσμήσεις στα σπίτια, δεν έχουμε όμως γραφτές μαρτυρίες.

    Τέτοιες διακοσμήσεις γίνονταν τόσο σε ακίνητα όσο και σε κινητά πράγματα του σπιτιού. Στο ταβάνι λογουχάρη δημιουργούνταν με πηχάκια διάφορα σχήματα, σκαλίζονταν ήλιοι με ακτίνες (σπίτι Μανολίδη στο Προμίρι που σήμερα δεν υπάρχει), φύλλα, λουλούδια κλπ. (αρχοντικό Κωνσταντινίδη στη Ζαγορά2), προσθέτονταν κυματιστοί αρμοκαλύπτες (σπίτι Τριανταφύλλου στη Δράκια), έμπαιναν πολυγωνικά ξυλόγλυπτα κοσμήματα στό κέντρο, και στο αρχοντικό του Φουρτούνα στο Τρίκερι πέρασε η μορφή κεφαλής άντρα με τσιγκελωτό μουστάκι3.

    Λεπτομέρεια ξυλόγλυπτου ταβανιού στο Τρίκερι
    Λεπτομέρεια ξυλόγλυπτου ταβανιού στο Τρίκερι (σπίτι Φουρτούνα). (φωτογρ. Γιάννη Μουγογιάννη)

    Οι εσωτερικές πόρτες δεν γίνονται με μονοκόμματο ξύλο· «ἀποτελοῦνται ἀπό μικρά σκαλιστά ταμπλαδάκια πού συνδέονται, σέ ρυθμική σύνθεση, μέ φαρδιές σκαλιστές συνδετικές ζῶνες»4. Τα θέματα που σκαλίζονται στα ταμπλαδάκια είναι παρμένα από τη φύση. Πιο ύστερα έχουμε κι εδώ την επίδραση του μπαρόκ. Σκαλίσματα γίνονται και στα υπέρθυρα, στο εσωτερικό της κατοικίας, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις παρουσιάζουν κοιλόκυρτο περίγραμμα.

    Οι μεσάντρες πάλι - συνδυασμός ντουλαπιών εντοιχισμένων ή όχι - παρουσιάζουν σκαλίσματα στα ταμπλαδάκια, και σε αρκετές περιπτώσεις έχουν μικρές παραθύρες με κοιλόκυρτο διάγραμμα και μικρή ζώνη καφασωτών. Αλλά και απλές ντουλάπες διατηρούν ξυλογλυπτικές διακοσμήσεις, όπως και πολλές παραθύρες που ανοίγονται στους τοίχους κι έχουν ξύλινο πλαίσιο.

    Ξύλινα είναι και τα κάγκελα στις εσωτερικές σκάλες και στοκεφαλόσκαλο. Έχουν ωραίους συνδυασμούς από καμπύλες, ρόμβους, τρίγωνα κλπ.. «Αὐτό τό χαριτωμένο παιχνίδι τῶν γραμμῶν - γράφει ο Κίτσος Μακρής5 - ἀξιοποιεῖ αἰσθητικά τό φῶς καί τόν ἀέρα πού κυκλοφορεῖ ἀπό τά ἀνοίγματά τους».

    Από τα κινητά αντικείμενα του σπιτιού οι κασέλες ή σεντούκια6 παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον ξυλογλυπτικό τους διάκοσμο. Δεν ξέρουμε όμως αν κατασκευάζονταν στο Πήλιο ή έρχονταν από άλλα μέρη. Σύμφωνα με την ανέκδοτη μελέτη «Λαογραφικά Πηλίου» του Νικολάου I. Σακελλαρίου από τον Α'ί - Γιώργη Νηλείας, που μου έθεσε υπόψη ο ίδιος, η παλιότερη ομάδα των κασελών στο Πήλιο αντιπροσωπεύει τη χρονική περίοδο 1800-1850. Χαραχτηριστικό τους είναι η απλή και πρωτόγονη κατασκευή τους, καθώς και τα απλά σχέδια που σκαλίζονται στην μπροστινή τους κυρίως πλευρά. Οι κασέλες αυτές γίνονταν με ξύλο καρυδιάς κι είταν ένα στοιχείο της προίκας των κοριτσιών. Διασώζεται μάλιστα και προικοσύμφωνο στα χέρια του Σακελλαρίου, όπου αναγράφεται και η φράση «Αρχῆς (=κατ’ αρχή) σεντούκα κάρυνος».

    Λιγοστά σκαλίσματα βρίσκαμε και σε πινακωτές, φουρνιστήρια και φτσέλια (τσότρες).

    Μια ξεχωριστή κατηγορία είταν και τα ποιμενικά ξυλόγλυπτα, που δουλεύονταν σε όλα τα χωριά: Γκλίτσες, ρόκες, βελονοθήκες και προπαντός κουτάλια, κουτάλες καί πηρούνια.

    Τα τρία τελευταία είδη, σύμφωνα με τις παραδόσεις, κυριάρχησαν σ’ ολόκληρο το Πήλιο πριν ακόμα ο τόπος ανοίξει δρόμους επικοινωνίας με την Ευρώπη. Αλλά και αργότερα ακόμα τα ξύλινα κουταλοπήρουνα με τα σκαλίσματα στη λαβή τους, παρέμειναν σε χρήση στα φτωχόσπιτα.

    Αυτές οι «δημιουργίες τῆς μοναξιᾶς» όπως χαρακτηρίζει τα ποιμενικά ξυλόγλυπτα ο Κίτσος Μακρής7, διατηρούν έναν πρωτογονισμό και μια γνησιότητα. Ο βοσκός - συνεχίζει ο ίδιος - «φιλοτεχνεῖ ὄχι γιά νά γεμίσει μέ μιά κάποια ἀσχολία τις ὧρες του, μά γιά νά δώσει ἔκφραση, μορφή στό συναισθηματικό του κόσμο (...) Ἡ ἐκφρασή του εἶναι ἁπλή ὄχι ἀπό φτώχεια ἀλλά ἀπό ὑγεία».

    1. Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, όπ.π., σελ. 588. Σχετικά ο μάστορας της Ζαγοράς Ζαφείρης Αγγελή Στεργίου έλεγε στον Κορδάτο πως, όταν υποχρεώθηκε από τους προύχοντες της πολίχνης να γκρεμίσει γύρω στα 1877 ένα μέρος του διδαχτηρίου, «πονοῦσε ἡ ψυχή τῶν μαστόρων», γιατί «κατέστρεφαν τίς ζωγραφιές καί τά ἄλλα ἐσωτερικά στολίδια».
    2. Γιώργου Θωμά, Το αρχοντικό του Κωνσταντινίδη (στη Ζαγορά), εφημ. «Η Θεσσαλία» 4 Αυγούστου 1965.
    3. Περιγραφή του ταβανιού βλ. Κίτσου Μάκρη, Βήματα, όπ.π., σελ. 166.
    4. Κίτσου Μάκρη, Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 111.
    5. Η Λαϊκή Τέχνη του Πηλίου, όπ.π., σελ. 114.
    6. Σεντούκι έβρισκε κανείς και σε εκκλησίες της Ζαγοράς (βλ. Απόστολου Γ. Κωνσταντινίδου, Τα εν τω Πηλίω όρει παλαιά και σύγχρονα χριστιανικά Μνημεία, όπ.π., σελ. 115).
    7. Ποιμενικά Ξυλόγλυπτα, περιοδ. «Δίαυλος», τεύχ. Α', Βόλος 1965, σελ. 10.